π. Ἀνανίας Κουστένης
Μεγάλη εἶναι ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ μας, σεβαστοὶ πατέρες καὶ ἀγαπημένοι ἀδελφοί μου, ὁ ὁποῖος μέσα στὸ μέγα πέλαγος αὐτὸ τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς μᾶς ἔχει ἀπὸ κοντά του καὶ μᾶς φροντίζει καὶ μᾶς στερεώνει καὶ εἶναι ἡ ἀγάπή του πάρα πολὺ μεγάλη. Καὶ ἀποροῦμε πολλὲς φορὲς καὶ θαυμάζουμε μὲ τὴν καλοσύνη του ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου ποῦ βρῆκαν οἱ πρόγονοί μας τὴ δύναμη καὶ τὴν ὑπομονὴ κι ἄντεξαν 400 χρόνια σκλαβιά.
Στὸ Βυζάντιο σιγά-σιγά ἡ Ὀρθοδοξία λιγόστευε. Οἱ πιστοὶ γινόντουσαν ὅλο καὶ πιὸ λίγοι καὶ οἱ δυσκολίες μεγάλωναν. Κι ἔφτασαν σὲ σημεῖο, ποὺ οἱ δυσκολεμένοι ἦταν περισσότεροι καὶ δημιουργήθηκε πρόβλημα.
Καὶ τότε, ὁ Κύριος ἔφερε τὸ δικό του ἄνθρωπο στὸ Βυζάντιο, τὸν ἅγιο Γρηγόριο τὸν Παλαμᾶ. Γιατί ἤθελαν νὰ κάνουν θρησκεία ἀνθρώπινο κατασκεύασμα. Καὶ νὰ δίνουν, ὅπως ἔλεγε καὶ ὁ μακαριστὸς γέροντας Παΐσιος [νῦν ὅσιος Παΐσιος], «λύσεις τοῦ μυαλοῦ». Νὰ γίνει φιλοσοφία, νὰ γίνει ἕνας ἀνθρώπινος μόνο τρόπος ὑπάρξεως καὶ τὰ ἄλλα νὰ φύγουν. Γι’ αὐτὸ καὶ ἔγινε μεγάλος πόλεμος καὶ μεγάλος ἀγῶνας.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, ποὺ γιορτάζουμε τὴ Β’ Κυριακὴ τῶν Νηστειῶν, ἦταν ὁ κυματοθραύστης τῆς ἀθεΐας τῆς Δύσεως. Καὶ ἡ Δύση ὅπως ἔχουμε πεῖ κι ἄλλη φορά, δὲν εἶναι τόπος, εἶναι τρόπος. Καὶ ἡ ‘Ἀνατολὴ τὸ ἴδιο. Ἡ Ἀνατολὴ εἶναι ὁ Χριστός μας. Ἡ Ἀνατολὴ τῶν ἀνατολῶν, κι ὅπου ὑπάρχει ὁ Χριστός, στὶς ψυχὲς καὶ στὴ συνάντηση, ἐκεῖ εἶναι ἡ Ὀρθοδοξία, ἐκεῖ εἶναι ἡ Ἀνατολή, ἐκεῖ εἶναι το φῶς τοῦ κόσμου.
Ἐνῷ ὅταν λείπει, τότε ἐκεῖ εἶναι ἡ Δύση καὶ μάλιστα πολλὲς φορές, ἄγρια Δύση. Γιατί ὁ ἄνθρωπος χωρὶς τὸ Θεό του δὲν μπορεῖ νὰ ἀντέξει, δὲν μπορεῖ νὰ βαστάξει, δὲν μπορεῖ νά σταθεῖ. Ὑποφέρει καὶ αὐτὸ τὸ βλέπουμε πάρα πολὺ στὴν ἐποχή μας. Γιατί ἡ ψυχή μας εἶναι φτιαγμένη γιὰ τὸν Κύριο καὶ δὲν μπορεῖ νὰ ζήσει χωρὶς αὐτόν. Νομίζουμε ὅτι μποροῦμε, κάνουμε καὶ τὸ πείραμα αὐτό, ἀλλὰ μετὰ βλέπουμε ὅτι πεθαίνουμε ἀπὸ τὴν πεῖνα καὶ τὴ δίψα τῆς ἐλλείψεως τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, τοῦ φιλανθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ μας.
Καὶ κράτησαν τότε τὴν ἅγια πίστη τὴν ὀρθόδοξη, ἔγιναν ἀγῶνες πολλοί, ξοδεύτηκε αἷμα καὶ πνεῦμα, ὅμως ἡ Ὀρθοδοξία ὑπερίσχυσε. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ Ἐκκλησία μας βάνει τὸν ἅγιο Γρηγόριο νὰ ἑορτάζει τὴ Β’ Κυριακὴ τῶν Νηστειῶν, γιατί ἡ Α’ εἶναι τῆς Ὀρθοδοξίας. Μία νίκη ἐκείνη καὶ ἄλλη τῆς Ὀρθοδοξίας. Καὶ συνεχῶς ἔχουμε καὶ θὰ ἔχουμε νῖκες τῆς Ὀρθοδοξίας, διότι εἶναι νῖκες τοῦ Χριστοῦ μας οἱ νῖκες τῆς Ὀρθοδοξίας.
Καὶ ἐμεῖς τί ἄλλο νὰ κάνουμε παρὰ νὰ τὸν εὐχαριστοῦμε ὁλόθερμα καὶ νὰ προσπαθοῦμε ὅσο γίνεται νὰ τὸν ἀκοῦμε καὶ νὰ μὴν ἀκοῦμε τὸν ἑαυτό μας, τὸν παλαιὸ ἄνθρωπο. Ἢ τὸν ἀντίδικο ἢ τὰ ὄργανά του. Ν’ ἀκοῦμε ἐκεῖνον, κι ἅμα ἀκοῦμε ἐκεῖνον ἔστω κι ἂν δυσκολευόμαστε, κι ἂν παραβαίνουμε τὶς ἐντολές του, μᾶς συγχωρεῖ, ἔχει δηλαδὴ χῶρο κοντά του πάντοτε γιά μας. Αὐτὸ σημαίνει «συγχωρῶ»: ἔχω χῶρο, ἔχω τόπο κοντά μου γιὰ κάποιον, καὶ ὁ Χριστὸς μᾶς ἔχει τόπο καὶ χῶρο καὶ γιά μας. Ἄλλωστε μᾶς ὑπεραγαπᾶ.
Ἔδωσε τὸ αἷμα του καὶ τὴ ζωή του γιά μας, δηλαδὴ τὰ πάντα. Κι ὅταν δὲν εἴμαστε κοντά του, δὲν τὸν ἀγαπᾶμε, στενοχωριέται καὶ τοῦ λείπουμε. Τοῦ λείπουμε τοῦ Χριστοῦ μας καὶ βγαίνει στοὺς δρόμους καὶ μαζεύει τὸ λαό του. Γιατί ποιός ἄλλος μᾶς φροντίζει παρὰ ὁ Χριστός μας, ὁ ἔσχατος ἀδελφός μας, ποὺ κάθεται μέρα καὶ νύχτα ἔξω ἀπ’ τὴν πύλη τῆς ψυχῆς μας, ἂν δὲν εἶναι μέσα, καὶ περιμένει; Καὶ χτυπάει τὴν πόρτα τῆς ὑπάρξεώς μας γιὰ νὰ μπεῖ μέσα καὶ νὰ δειπνήσει μαζί μας καὶ ἐμεῖς μ’ ἐκεῖνον καὶ νὰ εἴμαστε πάντοτε κοντά του, μαζί του.
Ἔτσι λοιπὸν ὁ Χριστὸς ἐνίκησε, νικᾶ καὶ θὰ νικᾶ. Ὅμως δὲν ἐκβιάζει κανέναν. Οὔτε ψυχαναγκάζει. Ὄχι. Θέλει νὰ κάνουμε, ὅπως ἔλεγε καὶ ὁ γέροντας Πορφύριος, «χαρούμενη ὑπακοή». Πῶς ἅμα ἀγαπᾶμε κάποιον, κάνουμε καὶ αὐτὰ ποὺ δὲν μᾶς ἀρέσουνε; Ἐπειδὴ τὸν ἀγαπᾶμε πολύ, δίνουμε ὅλη μας τὴ δύναμη, ὅλη μας τὴν ἀγάπη, ὅλη μας τὴ ψυχὴ καὶ κάνουμε καὶ θαύματα, ὑπερβαίνουμε τὸν ἑαυτό μας.
***
Μὲ τὴ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ καὶ τῶν ὑπολοίπων Πατέρων καὶ ἀσκητῶν καὶ ὁμολογητῶν, ἔφτιαξε ὁ Θεὸς τὶς προϋποθέσεις γιὰ νὰ ἀντέξουμε τὴν Τουρκοκρατία. Καὶ πραγματικὰ τὴν ἀντέξαμε. Εἶναι ἀπορίας ἄξιον πῶς μπόρεσαν οἱ σκλάβοι Ἕλληνες καὶ οἱ ὑπόλοιποι ὁμόδοξοι λαοί, πὼς μπόρεσαν καὶ ἄντεξαν τὴ βαρβαρότητα τῶν Τούρκων, τὸ παιδομάζωμα, τὸν κεφαλικὸ φόρο, τὶς σφαγές, τὶς ἁρπαγές, τὶς ἀτιμώσεις, τὶς διώξεις, τὶς καταστροφές, τὰ πάντα. Πῶς μπόρεσαν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι καὶ ἀνεδείχθηκαν ἀπαράμιλλοι ἥρωες!
Μπόρεσαν μαζὶ μὲ τὸ Χριστό μας: «Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμούντί με Χριστῷ», λέει ὁ μέγας σαγηνευτῇς τῶν ἐθνῶν ἀπόστολος Παῦλος. Ὅλα τὰ μπορῶ μὲ τὸ Χριστὸ ποὺ εἶναι μέσα μου καὶ μοῦ δίνει δύναμη. Ἔτσι μπόρεσαν.
Ἕνας δυτικὸς ἱστορικὸς Εὐρωπαῖος λέγει ὅτι «ἐὰν οἱ Τοῦρκοι εἶχαν πάει στὴ Ρώμη ἢ στὴ Βιέννη ἢ στὸ Παρίσι, οἱ χριστιανοὶ ἐκείνων τῶν τόπων, παπικοὶ κυρίως, δὲν θὰ κρατοῦσαν οὔτε δέκα χρόνια τὴν ἅγια πίστη. Θὰ ἐξισλαμίζοντο». Τὰ λέει δικός τους, δὲν ξέρω ἂν ἔχει δίκιο ἢ ὄχι, ἂς τὰ βροῦν ἐκεῖνοι. Ἐγὼ τὸ διάβασα καὶ τὸ μεταφέρω στὴν ἀγάπη σας. Ἴσως μερικοὶ τὸ γνωρίζετε.
Δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ ἀντέξουν. Γιατί καὶ ὁ παπισμὸς καὶ ὁ ἀπότοκός του προτεσταντισμός, τὸ παιδάκι του δηλαδή, ὅπως λέει ὁ πολὺς Σὲρ Στῆβεν Ράνσιμαν, ὁ βυζαντινολόγος, ὁ ἀγγλικανὸς ποὺ ὑπῆρξε ὁ καλύτερος ἀπολογητὴς τοῦ Βυζαντίου καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας, καὶ μεὶς πολλὲς φορὲς δὲν θέλουμε οὔτε νὰ τὴν ἀκούσουμε, οὔτε νὰ τὴν περάσουμε στὰ μέσα ἐνημερώσεως, καὶ προπαντὸς νὰ παρηγορήσουμε καὶ νὰ θεραπεύσουμε τὴν ψυχή μας, εἶχε πεῖ λοιπόν, σὲ μιὰ συνέντευξη ποὺ εἶχε δώσει πρὸ ἡμερῶν στὸ ΒΒC ὅτι «μόνο ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία κρατάει τὴν ἁγία πίστη τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων ἀπαρασάλευτη. Καὶ ἐκείνη μόνη μπορεῖ νὰ θεραπεύσει καὶ νὰ σώσει καὶ νὰ ἁγιάσει τὸν ἄνθρωπο». Καὶ προχωρεῖ παρακάτω, «ὁ παπισμὸς καὶ ὁ προτεσταντισμὸς κατέληξαν, κατήντησαν δηλαδή, σὲ ὀρθολογιστικὰ σχήματα ποὺ δὲν μποροῦν νὰ βοηθήσουν τὸν ἄνθρωπο». Γιατί, προσπάθησαν ἐκεῖνοι οἱ ἀδελφοί μας, καὶ μερικοὶ ἀπὸ μᾶς ἐδῶ νὰ κάνουν πάλι τὸ πείραμα τῆς αὐτοθεώσεως, ποὺ ἔκαναν οἱ πρωτόπλαστοι μέσα στὸν Παράδεισο, τρώγοντας ἀπὸ τὸ δέντρο τῆς γνώσεως καὶ παραβιάζοντας τὴν ἐντολή του.
Τὸ πείραμα αὐτὸ τῆς αὐτοθεώσεως ἐπαναλαμβάνεται. Καὶ σήμερα βλέπουμε τὴ Δύση καὶ τὴν Ἀμερικὴ καὶ τοὺς ἐδῶ κρατοῦντας, κατὰ κανόνα, νὰ θέλουν νὰ τὰ λύσουν ὅλα μὲ τὸ μυαλό τους, ὅλα μὲ τὰ οἰκονομικὰ καὶ τὰ συμπαρομαρτοῦντα μέσα καὶ τρόπους. Καὶ βυθιζόμεθα περισσότερο στὸ σκοτάδι καὶ στὴν ἀπόγνωση, τὴν ἀπελπισία καὶ στὸ φόβο. Γιατί αὐτὰ ὅλα γίνονται χωρὶς τὸ Θεό μας.
Ἐνῷ ὁ μεγάλος κυβερνήτης, ὁ πρῶτος κυβερνήτης τοῦ νέου ἑλληνικοῦ κράτους, Ἰωάννης Καποδίστριας, ὁ πολὺς καὶ σπουδαῖος, ἔβαλε τὰ θεμέλια τοῦ νέου κράτους στὴν ἀγαθὴ θεία πρόνοια, στὴν Ὀρθοδοξία, ὀρθοδοξότατος ὤν ἐκεῖνος. Γι’ αὐτὸ ἀκριβῶς, ἐμπνεόμενος ἀπὸ τὸ Χριστὸ καὶ τὴν Παναγία καὶ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, ἔκαμε σὲ πολὺ μικρὸ χρονικὸ διάστημα μεγάλα καὶ σπουδαῖα ἔργα καὶ ἐθεμελίωσε τὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος. Ὁ λαὸς καταλάβαινε τί εἶναι ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας. Ἀπὸ τὴν ὥρα ποὺ τὸν δολοφονήσαμε ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες, ὑπακούοντας στοὺς ξένους, δυσκολευτήκαμε. Ὁ Ἰωάννης ἤθελε νὰ κυβερνήσει μὲ τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας. Ὅπως κυβερνοῦσαν καὶ οἱ βυζαντινοὶ αὐτοκράτορες. Καὶ οἱ πλέον χειρότεροι ἀκόμη.
Γιατί ὁ τρόπος τῆς Ὀρθοδοξίας εἶναι ὁ καλύτερος. Ἐφαρμόστηκε καὶ ἀποδείχτηκε ὁ καλύτερος. Τὸ Βυζάντιο ἦταν μιὰ πολυεθνικὴ αὐτοκρατορία, ποὺ εἶχε βάση τὴν ὀρθόδοξη πίστη καὶ ζωὴ καὶ τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Τὴν ὁποίαν οἱ βυζαντινοί μας πρόγονοι, πρέπει νὰ τὸ τονίσουμε, δὲν τὴν ἐπέβαλαν σὲ κανέναν. Τὸ ὡραῖο δὲν ἐπιβάλλεται, ἀδελφοί μου, ἐμπνέεται. Ἤξεραν ἐκεῖνοι τί ἔκαναν. Κι αὐτὸ ἦταν τὸ σπουδαῖο.
Ἀκολούθησαν λοιπὸν καὶ οἱ σκλάβοι τὸν τρόπο τῆς Ἐκκλησίας, τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας. Εἶχαν μέσα τους καὶ στὴ ζωή τους τη χάρη τοῦ Χριστοῦ. Κι ἂς πέρναγαν Μεγάλη Παρασκευή, κι ἂς ἦταν σταυρωμένοι, κι ἂς ὑπέφεραν τὰ πάνδεινα· κράταγαν. Καὶ τὴν ἐλπίδα ἀκόμη, ἔστω καὶ ἀποσταμένη, τὴν κρατοῦσαν.
Ἡ ἐλπίδα στὴν Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι μιὰ ἰδέα, ἕνα ὅραμα· ἡ ἐλπίδα στὴν Ὀρθοδοξία εἶναι ἔνσαρκη. Εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Χριστός. «Δόξα σοι ὁ Θεός. Ἡ ἐλπὶς ἡμῶν δόξα σοι, Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν». Ἡ ἐλπίδα μας. Σήμερα ἔχουμε ἀπελπισία γιατί χάσαμε τὴν ἐλπίδα μας, τὸ Χριστό, «τὸ ἀστέρι τὸ ἑωθινό», ὅπως λέει καὶ στὴν Ἀποκάλυψη. Καὶ γι’ αὐτὸ ἄντεξαν λοιπὸν οἱ προγονοί μας.
Καὶ ὄχι μόνο ἄντεξαν, ἀλλὰ καὶ προόδευσαν. Ἔφτιαξαν τὸ κοινοτικὸ σύστημα, στὰ Ἀμπελάκια, στὴ Χαλκιδικὴ καὶ ἀλλοῦ, ποὺ ἦταν τέλειο καὶ ἄριστο σύστημα. Ποὺ κανένας σοσιαλισμὸς καὶ κανένας -ισμὸς σήμερα μὲ αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιπαραβληθεῖ. Ὅλη ἡ Βαλκανικὴ εἶχε πόλεις ἑλληνικές, ἀνθοῦσες, ἀκμάζουσες, σὰν τὴ Μοσχόπολη στὴ Βόρειο Ἤπειρο, τὸ Μοναστήρι καὶ τόσες ἄλλες, πάνω, στὴν Ἀνατολικὴ Ρωμυλία, Μικρὰ Ἀσία. Παρ’ ὅλο ποὺ ἦταν σκλάβοι, εἶχαν αὐτὸ τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας.
***
Αὐτὸ τὸ μεγαλεῖο ποὺ κάνει τὸν ἄνθρωπο νὰ προοδεύει, νὰ καλλιεργεῖται καὶ νὰ δημιουργεῖ καὶ νὰ προσφέρει. Τὸ κράτησαν ἐκεῖνοι. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἐμπνευσμένος Ρήγας Φερραῖος τοὺς ἔλεγε νὰ γίνουν ὅλοι οἱ λαοί, καὶ οἱ Τοῦρκοι ἀκόμη, μία αὐτοκρατορία μὲ τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ μὲ τὸν τρόπο τῶν Ἑλλήνων καὶ κάτω ἀπὸ τὸν Τίμιο καὶ ζωοποιὸ Σταυρό. Καὶ γι αὐτὸ ἄντεξαν.
Ὅτὰν ἐλευτερώθηκε ἡ Ἑλλάς, τὸ μικρὸ αὐτὸ κομμάτι τῆς Στερεᾶς καὶ τῆς Πελοποννήσου, οἱ περισσότεροι κάτοι κοὶ τῆς Ἀττικῆς καὶ ἄλλων μερῶν ἦταν Ἀλβανοί. Ἀλλὰ μὲ τὸν καιρὸ ἐπῆραν τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τὸν τρόπο τῶν Ἑλλήνων καὶ ἔγιναν Ἕλληνες Ὀρθόδοξοι, οἱ λεγόμενοι ἀρβανίτες. Καὶ εἶναι ἀπὸ τοὺς πιὸ καλούς Ἕλληνες. Καὶ αὐτὸ τὸ ὀφείλουμε καὶ στὸν ἅγιο Κοσμᾶ τὸν Αἰτωλό. Νὰ πῶς ἔρχεται ἡ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση: ἀπὸ τὸν ἅγιο Γρηγόριο στὸν ἅγιο Κοσμᾶ, στὸν ἅγιο Νικόδημο, στὸν Πάριο, στὸν ἅγιο Μακάριο τὸ Νοταρά, τὸν συγγενῆ τοῦ ἁγίου Γερασίμου. Καὶ τοὺς ἔκανε ὁ ἅγιος ὅλους ὀρθόδοξους. Καὶ μὰ λιστα ἔπέμενε στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ὄχι σωβινιστικά, ὅπως τὸ κάνουν μερικοὶ σήμερα καὶ μὲ οἴηση καὶ μὲ ἔπαρση, ὥσπου ν’ ἀποδείξουμε ὅτι ὅλα βγῆκαν ἀπὸ τούς Ἕλληνες τὰ καλά. Ὄχι, βρὲ παιδιά, ὅλα ἀπὸ τούς Ἕλληνες μόνο. Ὄχι. Βγῆκαν κι ἀπὸ ἄλλους. Ἀπό τους Ἐβραίους βγῆκε ὁ Χριστός, τί νὰ κάνουμε; Νὰ μὴν τὰ βλέπουμε παλαβὰ καὶ μονόπλευρα τὰ πράγματα. Ἰσορροπία. Ὁ ἅγιος ἐπέμενε στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, γιατί ὅποιος ξέρει ἑλληνικὰ καὶ διαβάζει τὸ Εὐαγγέλιο καὶ τὰ βιβλία τῆς Ἐκκλησίας, καταλαβαίνει περισσότερο τήν Ὀρθοδοξία. Καταλάβατε γιατί ἐπέμενε; Γιατί εἶναι ἡ καλύτερη γλῶσσα! Μπράβο στοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες ποῦ τὴν ἐπινόησαν, μπράβο! Κι ὅπως λέει ὁ μακαριστὸς π. Γεώργιος Φλορόφσκι, “ἂν δὲν ξέρουμε ἑλληνικά, εἴμαστε λιγότερο ὀρθόδοξοι”. Γι’ αὐτὸ ἐπέμενε ὁ ἅγιος Κοσμᾶς. Καὶ τοὺς πλήρωνε μάλιστα νὰ μὴ μιλᾶνε οὔτε ἀρβανίτικα, οὔτε τίποτα ἄλλο. Κι ὄχι γιατί ἦταν βάρβαρο αὐτό, ἀλλὰ γιὰ νὰ μάθουν τὰ ἑλληνικὰ καὶ νὰ μάθουν καλύτερα καὶ περισσότερο τὸ Εὐαγγέλιο. Γι’ αὐτὸ ἔλεγε, “μάθετε γράμματα ἑλληνικὰ γιατί ἑλληνικὴ εἶναι καὶ ἡ Ἐκκλησία”. Καὶ ἔλεγε στὸν ἀδελφό του τὸ Χρύσανθο, ποῦ ἦταν διδάσκαλος, Σχολάρχης στὴ Νάξο, “10.000 Τοῦρκοι μ’ ἀγαποῦν, κι ἕνας μὲ μισεῖ”. Ἅγιος, χαριέστατος, γεμᾶτος ἀγάπη καὶ ἔλεος καὶ εὐσπλαχνία γιὰ ὅλους. Ἀλλὰ τοὺς ἔδειχνε καὶ τὸ καλύτερο: τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας. Μὲ τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Καὶ πῆραν τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀκόμα καὶ οἱ Βλάχοι. Ἔγιναν ὀρθόδοξοι. Δὲν ἄλλαξαν γλῶσσα, δὲν ἤξεραν τὰ ἑλληνικά, ἦταν Ἕλληνες, οἱ Ρωμαῖοι, ὡς γνωστόν, τοὺς ἄλλαξαν, ἔγιναν ὀρθόδοξοι καὶ παρέμειναν ὀρθόδοξοι μέχρι σήμερα. Κι ἂς μὴ μιλᾶνε τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ὅπὼς καὶ πολλοὶ ἀπὸ τοὺς Σκοπιανούς, ποῦ ἔχουν τὸ ἰδίωμα τὸ λεγόμενο. Καὶ στόν Ἐμφύλιο, πολλοὶ ἀπ’ αὐτοὺς θέλανε νὰ προσαρτήσουν τὴ Μακεδονία, ἀντέστησαν οἱ Ἕλληνες ἀντάρτες καὶ εἶπαν, “ὄχι παιδιά, ἡ Μακεδονία εἶναι ἑλληνικὴ καὶ δὲν τὴ δίνουμε!”, Ζαχαριάδης καὶ ἄλλοι. Λοιπόν, ὄχι. Παρ’ ὅτι ξέχασαν τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, κι ὅμως ὑπάρχοντες κράτησαν τὸν ἑλληνισμὸ χωρὶς τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Εἴπανε, “δὲν ξέρουμε τὴ γλῶσσα, ἀλλὰ εἴμαστε Ἕλληνες”. Σὰν τούς Ἰοὐδαίους, μετὰ τὴ διασπορά, ἀλλὰ καὶ πρὶν μὲ τὴν αἰχμαλωσία, πήγανε στὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης καὶ ξέχασαν τὴ γλῶσσα τους, δὲν ξέχασαν ὅμως τὴ θρησκεία τους. Γι’ αὐτὸ καὶ εἶπαν στὸν Πτολεμαῖο νὰ μεταφράσει τὴν Παλαιὰ Διαθήκη στὴν ἑλληνική, τὴν λεγόμενη μετάφραση τῶν Ὁ ́. Τοῦ εἶπανε, “θέλουμε τὴ θρησκεία μας. Μπορεῖ νὰ μὴν ξέρουμε τὴ γλῶσσα μας, τὴν ξεχάσαμε, θέλουμε ὅμως τὴ θρησκεία μας”. Πῶς εἶναι πάνω στὴ Ρωσία καὶ στὸν Πόντο Ἕλληνες, ποῦ δὲν ξέρουν καθόλου ἑλληνικά, κι ὅμως λένε, “εἴμεθα Ἕλληνες, εἴμεθα ὀρθόδοξοι Ἕλληνες”.
***
Τὸ πρόβλημα τώρα εἶναι στὸ Κόσοβο. Οἱ περισσότερο ποῦ βρίσκονται ἐκεῖ εἶναι Σέρβοι, οἱ ὁποῖοι ἔγιναν μουσουλμᾶνοι. Ἐκεῖ εἶναι τὸ πρόβλημα. Ἐνῶ, ἂν χάνανε τὴ γλῶσσα τους καὶ παρέμεναν ὀρθόδοξοι, δὲν θὰ εἴχαμε πρόβλημα. Πρόβλημα ἔχουμε καὶ στὴ Θράκη. Οἱ μουσουλμᾶνοι τῆς Θράκης εἶναι Ἕλληνες ἐξισλαμισθέντες. Καλύτερα νὰ ἔχαναν τὴ γλῶσσα, παρὰ τήν Ὀρθοδοξία. Γι’ αὐτὸ καὶ κεῖ ἔχουμε πρόβλημα, ὅπως καὶ στὸ Κόσοβο. Μὲ τοὺς Βλάχους δὲν ἔχουμε πρόβλημα.
Εἴδατε τί σπουδαῖο εἶναι αὐτό; Ὁ τρόπος τῆς Ὀρθοδοξίας, ποῦ παράγει πολιτισμὸ καὶ παράγει σωτηρία καὶ ὅλα τὰ ὡραῖα. Ποιά εἶναι ἡ ὑψηλότερη τέχνη σήμερα; Ἡ βυζαντινὴ. Γιατί δὲν εἶναι μόνο ἀνθρώπινη, εἶναι θεανθρώπινη. Ποιά εἶναι ἡ καλύτερη μουσικὴ στὸν κόσμο; Ἡ βυζαντινή, γιατί δὲν εἶναι μόνο ἀνθρώπινη. Ὑπάρχουν ἀνθρώπινες μουσικὲς ὡραῖες, ὁ Μπετόβεν, ὁ Μπάχ, ὁ Λὶστ κ.ἄ., ἀλλὰ εἶναι μόνο ἀνθρώπινες. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ εἶναι θεανθρώπινη. Εἶναι ἡ μουσικὴ τῶν Ἑλλήνων ποῦ λέει καὶ ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ἀλλὰ εἶναι καὶ ἡ μουσικὴ τῶν ἀγγέλων. Ὁ ἅγιος Ραφαήλ, ὅταν παρουσιαζόταν τό ’59 – ’60 μὲ τοὺς ἄλλους ἁγίους, ἔτσι εἶπε, ὅτι “ἐμεῖς ἐκεῖ ψέλνουμε τὴ μουσικὴ τὴ βυζαντινή”. Τὴ μουσικὴ τῶν ἀγγέλων, ποῦ εἶναι θεανθρώπινη. Μᾶς μυσταγωγεῖ, μᾶς ἀνάγει, ἀνοίγει τὴν ψυχή μας, μᾶς μεθάει καὶ μᾶς ἀνεβάζει. Ὅτὰν ἀκούσει κανεὶς πραγματικὴ μουσική, μένει. Οἱ ἀμανέδες ποῦ κάνουν τώρα οἱ Τοῦρκοι εἶναι παραφθορά. Ἐδῶ φτιάχνουν κι οἱ ψάλτες οἱ δικοί μας ἀμανέδες, δὲν θὰ φτιάξουν οἱ Τοῦρκοι; Γιατί ὄχι; Δὲν πειράζει. Ἀρχιτεκτονική, εἰκονογραφία … Βλέπεις τώρα, τὸν Πανσέληνο. Ἐμένα μοῦ ἀρέσει περισσότερο ἀπ’ ὅλους. Ὁλόφωτος εἶναι. Καλὸς κι ὁ Θεοφάνης, ἀλλὰ εἶναι μοναστικὴ τέχνη, ἐπηρεάζεται καὶ ἀπὸ τὴν Τουρκοκρατία, δίκαιο ἔχει. Ὁ Πανσέληνος εἶναι τὸ ἀποκορύφωμα πλέον. Εἶναι μέσα τὸ ἑλληνικὸ καὶ τὸ ὀρθόδοξο. Εἶναι ἕνα πάντρεμα σπουδαῖο καὶ ἐμπνευσμένο. Προχθὲς εἴχαμε ἐδῶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἁγίου Θεοδώρου τοῦ Τήρωνος καὶ προσκυνήσαμε, τί ὡραῖα! Καὶ ὅλες οἱ ἄλλες τοῦ Πρωτάτου, οἱ ὁποῖες τώρα κινδυνεύουν ἀπ ̓ τὴν ὑγρασία. Βάλανε τώρα καὶ τσιμέντα ἀπ ̓ ἔξω. Οἱ Ἕλληνες βαριόμαστε. “Ἂς βάλουν κάτι ἄλλο, πέτρα ἂς ποῦμε, τὸ τσιμέντο εἶναι δύσκολο ὑλικό.
Τέλος πάντων, αὐτὰ τὰ ξέρουν οἱ εἰδήμονες.
Ἔτσι λοιπόν. Γι’ αὐτὸ ἔχουμε πρόβλημα τώρα στὸ Κοσσυφοπέδιο, ποῦ εἶναι τὰ ἅγια τῶν ἁγίων τῶν Σέρβων. Θυμηθεῖτε τὴ μάχη τοῦ Κοσσυφοπεδίου. Ἐκεῖ εἶναι τὰ βυζαντινά τους μνημεῖα, ἐκεῖ εἶναι οἱ τάφοι τῶν αὐτοκρατόρων κ.λπ. Καὶ ἦρθε σιγά-σιγά καὶ ἔγιναν μουσουλμᾶνοι οἱ Σέρβοι καὶ ἔχουμε πρόβλημα. Τί νὰ κάνουνε τώρα οἱ καημένοι. Εἶναι πολλοὶ οἱ μουσουλμᾶνοι. Ποῦ νὰ πᾶνε, νὰ τοὺς σκοτώσουνε, τοὺς πήγανε πακέτο δὲν βγαίνει τίποτα ἔτσι. Γι’ αὐτὸ νὰ εὐχόμαστε, ὁλόψυχα νὰ εὐχόμαστε νὰ βρεθεῖ ἕνας τρόπος.
Τί ὡραῖο νὰ ὑπάρχει Ὀρθοδοξία, γι’ αὐτὸ ἔκαμαν ὅλους τοὺς ἀγῶνες. Καὶ ἐπὶ Εἰκονομαχίας, καὶ ἐπὶ Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, νὰ κρατηθεῖ ἀνόθευτη ἡ ὀρθόδοξη πίστη καὶ ζωή. Τὰ ἔδωσαν ὅλα καὶ τὴν κράτησαν γι’ αὐτὸ ἀκριβῶς καὶ σώζει ἀκόμη. Ἐνῶ ἡ Δύση μετὰ τὸ σχίσμα τὸ ὁριστικὸ δὲν ἔχει πιὰ ἁγίους. Δὲν σᾶς κάνει ἐντύπωση αὐτό; Δὲν ἔχει ἁγίους. Γιατί εἶναι πιὰ ὀρθολογιστικὸ σχῆμα ποῦ δὲ σώζει, ἐνῶ ἡ Ὀρθοδοξία εἶναι τρόπος θεώσεως, τρόπος ζωῆς, τρόπος σωτηρίας, τρόπος ἁγιασμοῦ, θεανθρώπινος τρόπος. “Ἄλλωστε σκοπὸς τῆς ζωῆς μας εἶναι ὁ ἁγιασμὸς ἡμῶν, νὰ καθαριστοῦμε, νὰ φωτιστοῦμε, νὰ θεωθοῦμε καὶ νὰ σωθοῦμε. Κράτησαν οἱ προπάτορές μας.
Αὐτὴ τὴν ἅγια πίστη βρῆκε καὶ ὁ ἐθνικός μας ποιητὴς Διονύσιος Σολωμός, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴ μαρτυρία, ὅπως ἔχουμε πεῖ, τοῦ γέροντος Πορφυρίου, ἦταν ἔνθεος. Καὶ εἶναι ὁ ἄλλος κοσμοκαλόγερος τῆς Λογοτεχνίας μας, ὁ ἕνας εἶναι ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης καὶ ὁ ἄλλος εἶναι ὁ Διονύσιος Σολωμός. Ἔνθεος, εὐλογημένος, καὶ αὐτὸ τὸν κράτησε παρ’ ὅτι πῆγε στὴν Ἰταλία καὶ ἔμαθε καλύτερα τὴν ἰταλικὴ γλῶσσα ἀπὸ τὴν ἑλληνική, κατ’ ἀρχάς. Κι ἦρθε σ’ ἐπαφὴ καὶ σὲ ἐπικοινωνία μὲ ὅλους τοὺς σοφοὺς τῆς Ἰταλίας καὶ τοὺς ὑπολοίπους, οἱ ὁποῖοι τὸν ἐλάτρευαν, τὸν παραδέχονταν, τὸν ἀποθέωναν. Κι ὅμως ἐκεῖνος γύρισε πάλι στήν Ὀρθοδοξία. “Οὐκ ἀρνησόμεθά σου, φίλη Ὀρθοδοξία”, ὅπως λέει ὁ Ἰὠσὴφ ὁ Βρυέννιος, ὁ μεγάλος αὐτὸς ὑπέρμαχος καὶ ἀντιρρητικὸς θεολόγος τῆς Ὀρθοδοξίας μας. “Ποὺ πᾶς;” τοῦ λέγανε στὴν Ἰταλία; “Δὲν μπορῶ μὲ τραβάει ἡ πατρίδα, μὲ τραβάει ἡ πίστη, μὲ τραβάει ἡ ἐλευθερία, μὲ τραβάει ἡ γλῶσσα”.
Καὶ πρῶτος του δάσκαλος στὰ ἑλληνικὰ ἦταν ὁ Ἀντώνιος Μαρτελάος, “ἕνας ἰδιότροπος ἱεροδιάκονος”, ἔτσι γράφει ὁ Σιγοῦρος στὴ Βιογραφία του, πατριώτης ὅμως μὲ φιλελεύθερες ἰδέες. Ἔβαλε λοιπὸν καὶ τὸ Σολωμὸ στὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τῆς φιλοπατρίας. Κατάλαβε ὅτι ὁ Σολωμὸς εἶχε αἴσθημα μέγα καὶ βαθύ. Ποὺ βρίσκεται τὸ μεγαλεῖο; Στήν Ὀρθοδοξία καὶ στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Γι’ αὐτὸ τὰ ἀγκάλιασε καὶ τὰ δύο καὶ τὰ ἐβίωσε. Πῆρε, ὅπως ἔχουμε ξαναπεῖ, τὸ δημοτικὸ τραγούδι καὶ τὸ χώνεψε στὰ κατάβαθά του. Καὶ ὕστερα ἔβγαλε καὶ τὴ νέα ἑλληνικὴ γλῶσσα. Πῆραν κι ἄλλοι τὸ δημοτικὸ τραγούδι ἀλλὰ ἔκαναν μόνο ἀπομιμήσεις. Παρ’ ὅτι μεγαλούργησαν, ὅπως ὁ Βαλαωρίτης. Σπουδαιότατος! Ἀλλὰ ὁ Διονύσιος Σολωμὸς ἀναχώνευσε τὸ δημοτικὸ τραγούδι καὶ ἔβγαλε τὴ νέα ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ποιός τὸ περίμενε ἀπ ̓ αὐτὸν ποῦ πῆγε στὴν Ἰταλία, ἀπ’ αὐτὸν ποῦ φάνηκε πῶς θὰ χανότανε. Ποιός θὰ τὸ περίμενε νὰ γυρίσει πίσω ἐκεῖνος καί, μάλιστα, ὅταν ἐξερράγη ἢ μεγάλη ἑλληνικὴ ἐπανάσταση τοῦ 1821, ἡ ἁγιασμένη ἐπανάσταση. Ὁ Σολωμὸς ἐμπνεύστηκε ἀπ’ αὐτήν, κι ἐφαρμόστη κὲ στὸν ἴδιον αὐτὸ ποῦ γράφει στὸν Πόρφυρα, στὸ ποίημα του: “Ἄστραψε φῶς καὶ γνώρισε ὁ νιὸς τὸν ἑαυτό του”. “Ἄστραψε καὶ βρόντησε τότε ὁ Σολωμὸς ἀπὸ φιλοπατρία, ἀπὸ φιλοθεῖα καὶ ἀπὸ φιλανθρωπία.
Ὁ ἄλλος ἐθνικός μας ποιητής, ὁ Κωστῆς Παλαμᾶς, ὅταν ἔγινε τὸ μεγάλο ’40 εἶπε στοὺς ἀγωνιστὲς καὶ πολεμιστές: “Αὐτὸ τὸ λόγο θὰ σᾶς πῶ, δὲν ἔχω ἄλλον κανένα, μεθῆστε μὲ τὸ ἀθάνατο κρασὶ τοῦ εἰκοσιένα”. Τί ἦταν αὐτὸ τὸ κρασί; Κρασὶ φιλοθεΐας, κρασὶ φιλοπατρίας καὶ κρασὶ φιλανθρωπίας. Ὄχι μὲ τὴν ἔννοια “δίνω ἐλεημοσύνη”, ἀλλὰ “ἀγαπῶ τὸν ἄνθρωπο, διακονῶ τὸν ἄνθρωπο, στὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς πατρίδος. Σώζω τὸν ἄνθρωπο”. Ὁ Κολοκοτρώνης, νὰ τὸν ἀναφέρουμε κι ἐκεῖνον, ποῦ πῆγε στὴ Ζάκυνθο καὶ ἔμαθε ἐκεῖ πῶς γράφει τά Ἀπομνημονεύματά του, τὴν πολιτικὴ τοῦ κόσμου – “ἦταν σταυροδρόμι ἡ Ζάκυνθος μεταξύ Ἀνατολῆς καὶ Δύσης καὶ ἑνώνεται ἡ Ἀνατολὴ μέε τὴ Δύση σὰν σὲ φυσικὸ χωνευτήρι”, λέει ὁ Σιγοῦρος, πάλι στὴ Βιογραφία τοῦ Σολωμοῦ. Ὁ Κολοκοτρώνης ἀγαποῦσε τοὺς ἀνθρώπους, ὅλους τοὺς ἀνθρώπους. Κι ὅταν χρειάστηκε στὴν Τριπολιτσὰ νὰ σφαγιάσει τοὺς Τούρκους, ἦταν ἀναγκαίο κακό, ελεεινολογοῦσε τὸν ἑαυτό του γι’ αὐτὸ ποῦ ἔγινε. Κι ὅταν κάποτε πάλι τοῦ εἴπανε νὰ σκοτώσει τὸ Ζαΐμη, τὸν πολιτικό του ἀντίπαλο, ποῦ τόσα τοῦ εἶχε κάμει, εἶχε τὸν τρόπο καὶ τὰ μέσα τότε ὁ Κολοκοτρώνης, ἀλλὰ ἤτανε σοφὸς γέρων, τοὺς εἶπε: “Τὸ ἔχετε εὔκολο, ρὲ παιδιά, νὰ τὸν φονεύσω; Ἔχει κι αὐτὸς μέσα του τὸ φύσημα τοῦ Θεοῦ”. Γένεσις. Νάτη λοιπὸν πῶς ἦταν ἡ Ὀρθοδοξία μέσα στὴν ψυχή του Κολοκοτρώνη. Κυκλοφοροῦσε στὸ ἄἷμα του καὶ στὸ ἂἷμα τόσων ἄλλων.
Νὰ μνημονεύσουμε τὸν πατέρα τοῦ Ὀδυσσέως Ἀνδρούτσου, τόν Ἀνδρέα Βερούση ἀπὸ τὶς Λιβανάτες Φθιώτιδος, τὸ παλληκάρι καὶ τὸ λιοντάρι αὐτὸ τῆς Ρούμελης, μὲ τὸ λιοντάρι τὸ Λάμπρο Κατσώνη, ἔκαμαν τόσους ἀγῶνες. Τὸν συνέλαβαν οἱ Ἑνετοὶ στὴν Ἰθάκη, ποῦ ἦταν τότε ἐνετοκρατούμενη καὶ τὸν παρέδωσαν στοὺς Τούρκους, τὸν πῆγαν στὴν Κωνσταντινούπολη, τὸν ἔριξαν στὰ μπουντρούμια ὕστερα τὸν ἔφεραν νὰ τὸν δικάσουν. Καὶ ἄρχισε ἡ ὥρα τῆς δίκης κι ὁ δικαστὴς ἔβρισε τὸ Χριστό, καὶ σηκώνεται πάνω τὸ λιοντάρι καὶ τοῦ λέει, “δικαστή μου καὶ πασᾶ μου”, ἦταν δίπλα κι ὁ ἄλλος, ὁ πασᾶς, “δὲν ἔχουμε πιὰ κουβέντα νὰ κάνουμε μαζί, σὰν ἔβρισες τὸ Θεό μου. Τὸ σῶμα μου κάντο ὅ,τι θέλεις, κάψτο, πέταξέ το, ὅ,τι θέλεις. Τὴν ψυχή μου ὅμως τὴν ὁρίζουν ἄλλοι”. Αὐτοὶ εἶναι λεβέντες! Πῶς λέει τὸ Εὐαγγέλιο, χωρὶς νὰ τὸ ξέρει ἐκεῖνος, ἀλλὰ τὸ ζοῦσε, “νὰ μὴ φοβηθεῖτε ἀπ ̓ αὐτοὺς ποῦ σκοτώνουν τὸ σῶμα. Ἔτσι κι ἀλλιῶς θὰ φύγουμε ἀπὸ δῶ. Ἀλλὰ αὐτὸν ποῦ ἔχει ἐξουσίαν μετὰ ταῦτα, τὸ Θεό”.
Φιλόθεοι, οἱ Ἕλληνες, κι ἀπ’ τὰ ἀρχαῖα χρόνια. Τί εἶναι ἡ Ἰλιάδα, τὸ Εὐαγγέλιο τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος τὴν ἔβαλε στὸ προσκεφάλι του, δὲν ἦταν χαζός. Στὴν Ἰλιάδα ἔχουμε συνύπαρξη θεῶν καὶ ἀνθρώπων. Δεῖτε τήν Ἀθηνᾶ ποῦ βοηθάει τόν Ὀδυσσέα. Ἦσαν ἔνθεοι οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες. Μπορεῖ νὰ εἶχαν λάθος κατεύθυνση, ἀλλὰ ἦσαν ἔνθεοι, καὶ μάλιστα οἱ ἀρχαῖοι Ἀθηναῖοι περισσότερο ἀπ ̓ ὅλους τοὺς ἄλλους. Τὸ εἶπε ὁ ἀπόστολος Παῦλος, “σᾶς θεωρῶ δεισιδαιμονεστέρους κατὰ πάντα, τοὺς πιὸ θρήσκους σὲ ὅλα”. “Δεισιδαίμων” σήμαινε τὸν εὐλαβῆ, τὸ θρῆσκο – σήμερα ἔχει ἄλλη σημασία. Βέβαια, ἦταν ἔνθεοι.
Ὁ Κολοκοτρώνης λοιπὸν ἔτσι. Ζοῦσε τὴ φιλοθεῖα καὶ τὴ φιλοπατρία καὶ τὴ φιλανθρωπία. Σήμερα ἔχουν λιγοστέψει αὐτὰ τὰ πράγματα. Τοῦ εἶπαν πάλι τοῦ Κολοκοτρώνη, “σὲ ποιό κόμμα ἀνήκει, τὸ ρωσικό, τὸ ἀγγλικὸ ἢ τὸ γαλλικό;” Καὶ ἀπάντησε: “Δὲν εἶμαι οὔτε ρωσόφιλος, οὔτε ἀγγλόφιλος, οὔτε γαλλόφιλος. Εἶμαι θεόφιλος. Γιατί μόνος φίλος τῆς πατρίδας μου εἶναι ὁ Θεός”. Καὶ ὅπως ἔλεγε ἀλλοῦ, ὁ Θεὸς ἔβαλε τὴν ὑπογραφή του γιὰ τὴν ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδας καὶ δὲν τὴν παίρνει πίσω”. Καὶ εἶχε δίκιο.
Ποῦ εἶναι αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι; Ποῦ πρέπει νὰ τοὺς μνημονεύουμε, νὰ τοὺς μελετᾶμε, νὰ τοὺς ἀναφέρουμε, νὰ μιλᾶμε γι’ αὐτοὺς στὰ σχολεῖα, στὴν ἐκκλησία, στὴν πλατεῖα, στὰ ραδιόφωνα, στὴν τηλεόραση, στὶς ἐφημερίδες, σ ̓ ὅλα τὰ μέσα· Ἦσαν ἐμπνευσμένοι ἄνθρωποι. Δοσμένοι στὸ Χριστὸ καὶ στὸν ἄνθρωπο. Καὶ ὁ Κολοκοτρώνης στὸ τέλος κέρδισε, ὅπως ξέρετε, καταδίκη εἰς θάνατον. Καὶ τὸ ἀντιμετώπισε κάνοντας τὸ σταυρό του καὶ λέγοντας, “μνήσθητί μου Κύριε ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλεῖᾳ σου”. Νάτη ἢ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση. Ἦταν μέσα στὸ ἂἷμα αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων. Καὶ γράφει κάπου ὁ μεγάλος Μακρυγιάννης ὅτι “ἐπὶ Τουρκοκρατίας πολλοὶ ἁγίασαν”, κι εἶναι ἀλήθεια. Μετὰ ὅμως ἀπὸ τὴν Τουρκοκρατία ξεπαγιάσαμε. Ἐκεῖνοι πὸὺ μᾶς κυβερνοῦσαν, κατὰ κανόνα – ἔχουμε εὐτυχῶς καὶ φωτεινὲς ἐξαιρέσεις- δὲν ἦσαν μὲ τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ μὲ τὸν τρόπο τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ μὲ ἄλλες δυνάμεις, μὲ ἄλλα συμφέροντα. Μά, θὰ μοῦ πεῖτε, θὰ τὰ βάλουμε μὲ τοὺς μεγάλους; Ὄχι, ἀλλὰ νὰ ἔχουμε τὸν τρόπο καὶ τὴν πολιτική, διότι “πολιτεύομαι” σημαίνει συμπεριφέρομαι -βίος καὶ πολιτεία- εἰς τρόπον ὥστε νὰ μποροῦμε καὶ τὴν Ἑλλάδα νὰ ὠφελοῦμε καὶ τὸν τρόπο τῆς Ὀρθοδοξίας νὰ ὠφελοῦμε καὶ νὰ εἴμαστε “φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί”, ἀλλὰ καὶ τοὺς μεγάλους νὰ κρατοῦμε σ’ ἕνα καλὸ σημεῖο. Αὐτὸ εἶναι ἡ μαγκιά, ποιός τὴν ἔχει; Βεβαίως, καὶ ἰσχύει αὐτὸ ποὺ λέει ὁ λαός μας, ὅτι τὸ μαλακὸ ἀρνὶ βυζαίνει ἀπὸ δυὸ μανᾶδες. Κολοκοτρώνηδες χρειαζόμαστε, Καποδίστριες χρειαζόμαστε γιατί ἐκεῖνοι εἶχαν τὸν τρόπο, εἶχαν τὴν πολιτική.
Ὁ Κολοκοτρώνης τὴ στιγμὴ ποὺ ξεψυχοῦσε εἶπε, “ἄφησα πίσω μου ἀμέτρητους φίλους”. Δὲν κακοκάρδιζε εὔκολα τοὺς ἀνθρώπους ὁ Κολοκοτρώνης, ὅπως ἔκανε ὁ Μακρυγιάννης ποῦ εἶχε εὔκολο τὸ χεῖλος, ἀλλὰ ὄχι κακὴ τὴν καρδιὰ κι ἐκεῖνος, ὅπως ὁ Σολωμός. Ὁ Κολοκοτρώνης εἶχε μακροθυμία, μεγαλοψυχία, συγχωρητικότητα, εἶχε μεγάλη καρδιά, γι’ αὐτὸ καὶ ἔφτιαξε τήν Ἐπανάσταση μαζὶ μὲ τὸν Γρηγόριο τὸν Ε ́, ὅπως ἔχουμε πεῖ, ἐνῶ οἱ ἄλλοι φτιάχτηκαν ἀπὸ τήν Ἐπανάσταση. Τοὺς ὀφείλουμε πάρα πολλά. Νὰ ἐπανέλθουμε στὸ Σολωμὸ ὅμως.
Ἔχοντας λοιπὸν ὁ μεγάλος ἐθνικός μας ποιητὴς Διονύσιος Σολωμὸς μέσα του τήν Ὀρθοδοξία, τὴν ἁγιασμένη πίστη καὶ ζωή, καὶ τὴν ἄχραντη ἐλπίδα καὶ τὴν πολλὴ ἀγάπη στὸν Χριστὸ καὶ στὴν πατρίδα καὶ στὸν ἄνθρωπο, ἔγραψε καὶ μᾶς ἄφησε ἐκεῖνα τὰ ἀριστουργήματα, ἔστω καὶ κατὰ τρόπο ἀποσπασματικό. Γιατί ἦταν ἀποσπασματικός; Εχουν προταθεῖ πολλὲς θεωρίες καὶ λύσεις. Κατὰ τὴν ταπεινή μου γνώμη, ὅλα συναιροῦνται σὲ μία. Ὁ Σολωμὸς συνελάμβανε μὲ τὸν νοῦ ὑπερκόσμια καὶ τὰ κατέβαζε στὴν καρδιὰ καὶ ἐβίωνε ἐκεῖ καὶ εἶχε “περίσσευμα καρδίας” ὅπως λέει τὸ Εὐαγγέλιο, καὶ προσπαθοῦσε αὐτὲς τὶς ἐμπειρίες νὰ τὶς καταγράψει. Μὰ μποροῦν νὰ καταγραφοῦν ὅλα; Μπορεῖ τὸ ἄρρητο, μπορεῖ τὸ ἀνείπωτο, τὸ ἀνερμήνευτο; Ὄχι. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ μᾶς φτάνει μέχρι τὸν οὐρανὸ καὶ μερικὲς φορὲς μᾶς βάζει καὶ μέσα στὸ ἀνερμήνευτο καὶ μέσα στὸ ἀνείπωτο. Καὶ τότε ἔχει τὰ τεριρέμ. Τὰ τεριρὲμ ἐκφράζουν τὸ ἀνείπωτο. Προσπαθεῖ νὰ ταιριάξει λοιπὸν τὸ ὁρατὸ μὲ τὸ ἀόρατο, τὸ θεῖο μὲ τὸ ἀνθρώπινο. Θεανθρώπινη διάσταση ἡ Ὀρθοδοξία. Οἱ Ἐλεύθεροι Πολιορκημένοι ἢ τὸ Χρέος, ὅπως ὀνομάζει τὸ ποίημα αὐτό, εἶναι συναίρεση ὑπερκοσμίου καὶ ἐγκοσμίου, καὶ ὅπου βγαίνει τὸ καταγράφει. Ὅπου δὲν βγαίνει βάνει τελίτσες. Σᾶς ἀρέσει αὐτό; Εἶναι μιὰ καλὴ ἐξήγηση, γιατί ὁ Σολωμὸς ἦταν ἔνθεος, ἦταν πιστός.
Κι ὅταν κάποτε τοῦ εἶπαν, “ἂν ὑπάρχει Θεὸς” ἀπήντησε, “ἂν δὲν ὑπάρχει Θεός, τότε τί ὑπάρχει;”. Ἐθεωροῦσε αὐτονόητη τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ. Γι’ αὐτὸ ὁ Χριστός, ὅπως λέει ἕνας νεώτερος ἀπολογητής, ἐρχόμενος εἰς τὸν κόσμο τοῦτο, γιὰ δύο πράγματα δὲν μᾶς μίλησε ὅτι ὑπάρχουν: γιὰ τὸ Θεὸ καὶ τὴν ψυχή μας. Γιατί αὐτὰ εἶναι αὐτονόητα. Καὶ πρέπει κανεὶς νὰ εἶναι “ἄφρων”, ὅπως λέει ὁ προφητάναξ Δαυΐδ, νὰ εἶναι ἄφρων γιὰ νὰ μὴν ἀντιλαμβάνεται τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὕπαρξη τῆς ψυχῆς του. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ἔλεγε “δύο πράγματα σᾶς χρειάζονται: Χριστὸς καὶ ψυχή. Ὅλὰ τά ἂλλά ἂς σᾶς τὰ πάρουν. Ἂς τηγανίσουν τὸ σῶμα σας, ἂς σᾶς ἁρπάξουν τὰ ὑποστατικὰ καὶ τὰ ἀγαθά σας. Αὐτὰ τὰ δυὸ ἅμα κρατήσετε, δὲν ἔχετε νὰ χάσετε τίποτα”. Γιατί ὅλα τὰ ἄλλα “παράγουν”, περνᾶνε, φεύγουνε. Καὶ μιὰ ψυχὴ δὲν ἔξισώνεταί μὲ ὅλον τὸν κόσμο. Καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ φάνηκε πάνω στὸ σταυρὸ τοῦ Χριστοῦ. Γι’ αὐτὸν θὰ μιλήσουμε στὴν ἐπόμενή μας συνάντηση, τί λέει ὁ Σολωμός, τί λέει ὁ Ρήγας Φερραῖος, τί λέει, προπαντὸς ἡ Ἐκκλησία καὶ ποιά εἶναι καὶ τὰ βιώματά μας.
Ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ π. Ἀνανία Κουστένη, «Λόγοι Α’», τῶν ἐκδόσεων Ἀρμός.
πηγή: https://romioitispolis.gr/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου