Οι θλίψεις στη ζωή μας. Μέρος Α΄ (αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου)

(Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Χρυσοστόμου, Χαρώνη Βασιλείου).

Α) Ο ΠΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΧΩΡΙΣΤΟΣ ΣΥΝΤΡΟΦΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΜΑΣ Ο ΠΟΝΟΣ ΣΥΝΟΔΕΥΕΙ ΤΗΝ ΕΠΙΓΕΙΑ ΖΩΗ

3542. Αυτός είναι ο καιρός των σκαμμάτων και των αγώνων, εκείνος δε των στεφάνων και των βραβείων. Κι’ αυτό υπήρξε έργο της κηδεμονίας του Θεού, το να ενώσει δηλαδή με τη σύντομη και πρόσκαιρη αυτή ζωή τους κόπους και τους ιδρώτες, τα δε βραβεία και τα στεφάνια να τα παρατείνει σ’ εκείνο τον αθάνατο και αγέραστο αιώνα.

(Εις Ψαλμ. Δ’, 9, ΕΠΕ 5, 178- MG 55,55ι’).

ΑΣΤΑΘΗ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΚΑΙ ΓΕΜΑΤΑ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ

3543. Τίποτε δεν είναι βέβαιο, τίποτε δεν είναι σταθερό από τα ανθρώπινα πράγματα, αλλά μιμούνται τη μανιασμένη θάλασσα και γεννούν καθημερινά παράξενα και φοβερά ναυάγια. Όλα τα ανθρώπινα είναι γεμάτα από θορύβους και ταραχή˙ όλα μοιάζουν με σκοπέλους και γκρεμούς˙ όλα με υφάλους και διαβρωμένους βράχους˙ όλα περικλείουν φόβους και κινδύνους και υποψίες και τρόμους και αγωνίες. Κανείς δεν έχει εμπιστοσύνη σε κανένα, όλοι φοβούνται τους γύρω τους... Δεν υπάρχει ασφαλής φίλος, ούτε βέβαιος αδελφός. Το καλό της αγάπης έχει εξαφανισθεί... Άπειρα προσωπεία παντού... Αυτοί που έως χθες περιποιούνταν, αυτοί που κολάκευαν, αυτοί που καταφιλούσαν τα χέρια, ξαφνικά τώρα παρουσιάσθηκαν ως εχθροί και, αφού πέταξαν τα προσωπεία, έγιναν οι πικρότεροι από όλους τους κατηγόρους, κατηγορώντας και συκοφαντώντας εκείνους ακριβώς, προς τους οποίους προηγουμένως εξέφραζαν την ευγνωμοσύνη τους. (Ότε Σατορν. και Αυρηλίαν., 1, ΕΠΕ 33,172 - MG 52,415).

Οι ΘΛΙΨΕΙΣ ΚΥΡΙΑΡΧΟΥΝ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ

3544. Ο παρών καιρός είναι καιρός πένθους και θλίψεως, ταλαιπωριών και δουλικής μεταχειρίσεως του σώματος, αγώνων και ιδρώτων. (Εις Εβρ., ομιλ. ΙΕ', 4, ΕΠΕ 24, 578- MG 63,122).

ΕΙΝΑΙ ΑΧΩΡΙΣΤΟΣ ΣΥΝΤΡΟΦΟΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

3545. Ας χαιρόμαστε, όταν υποφέρουμε εμείς οι ίδιοι, γατί αυτές οι δοκιμασίες είναι πληρωμή γα τις αμαρτίες μας. Ας μην επιζητούμε την άνεση, γατί ο Χριστός υποσχέθηκε θλίψη στους μαθητές Του. Ακόμη και ο Παύλος λέγει˙ όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια, σύμφωνα με το θέλημα του Ιησού Χριστού, θα καταδιωχθούν»(1).

Κανείς γενναίος αθλητής δεν ζητάει λουτρά και τραπέζι γεμάτο φαγητά και κρασί στον τόπο των αθλητικών αγώνων. Τέτοια απαίτηση δεν είναι γνώρισμα αληθινού αθλητή, αλλά ανθρώπου ανόητου... Άλλος είναι ο καιρός της ανέσεως. Πρέπει με τη θλίψη να γίνουμε τέλειοι Χριστιανοί. (Εις Εβρ., ομιλ. Ε’, 4, ΕΠΕ 24, 340- MG 63,51). (1). Β' Τιμ. 3,12.

ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

3546. Δεν άκουσες το Χριστό που λέει: «Σ’ αυτό τον κόσμο θα έχετε θλίψεις;»(1). Γιατί λοιπόν ζητάς άνεση, αφού Εκείνος είπε αυτά; Δεν Τον άκουσες να λέει: «Ο αμετανόητος κόσμος θα χαρεί, εσείς όμως θα δοκιμάζεστε από λύπη»(2); (Εις Ψαλμ. Ζ, 8, ΕΠΕ 5, 328MG 55, 93). (1). Ιω. 16,33.(2). Ιω. 16,20.

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 4: Η ΓΕΝΕΤΗΣΙΑ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΚΑΙ Η ΑΓΩΓΗ ΤΗΣ

 

Α΄) Η ΓΕΝΕΤΗΣΙΑ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΕΙΝΑΙ ΕΜΦΥΤΗ ΚΑΙ ΕΡΓΟ ΘΕΟΥ

 Κατά το Χρυσ. η γενετήσια επιθυμία είναι έμφυτη. “Ο νέος έχει μέσα του η γενετήσια φωτιά, η οποία - θα μπορούσε να πει κανείς - παρουσιάζεται σαν φυσική ανάγκη” (ΕΠΕ  30,676).

“Δεν είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα η ερωτική επιθυμία, που αναπτύσσεται ανάμεσα στους δύο συζύγους, αλλά  ο  Θεός εφύτεψε την επιθυμία αυτή μέσα στην ανθρώπινη φύση” (“Ουκ έστι τούτο ανθρώπινουν, αλλ’ ο Θεός τους έρωτας τούτους εγκατέσπειρε”). (MG 51,230. 59,462, 61,562. 62, 690).

Είναι βιολογική ανάγκη (“ανάγκη φύσεως”) (MG 48, 551). “Η σαρκική ηδονή είναι φυσική και έχει σπαρεί και  φυτευθεί βαθιά μέσα στο σώμα μας” (MG 62, 633).

“Η επιθυμία των σωμάτων σπάρθηκε μέσα στη φύση μας...  Και όταν ένας συνευρεθεί με γυναίκα σύμφωνα με το νόμο, κανείς δεν μπορεί να τον κατηγορήσει μέχρι τα γηρατειά” (MG 62, 689).

“Ο Θεός την επιθυμίαν των σωμάτων ενέθηκε” (MG59,462). “Δεν υπάρχει τίποτε στο σώμα μας, που να είναι άτιμο, αφού είναι έργο Θεού... Τα γεννητικά όργανα... τα κατασκεύασε η σοφία του Θεού... Είθε να εξαφανισθούν οι αχαλίνωτοι, που δυσφημούν τα δημιουργήματα του Θεού” (MG 61,258).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 10: Η ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ (βλ. και το κεφ. ΑΥΣΤΗΡΟΤΗΤΑ)

 

Α) Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑΣ

 

Η επιείκεια είναι δείγμα ανδρείας και σεμνότητας (MG 61, 151-152).  Είναι γνώρισμα γενναία, νεανικής και μεγάλης ψυχής (MG 61,15.  60,336).

Η επιείκεια έχει μεγάλη δύναμη. “Ουδέν γαρ επιεικείας και πραότητος ισχυρότερον) (MG 48,708). “Τίποτε δεν είναι ισχυρότερο από την επιείκεια” (MG 54, 495).

Είναι αιτία όλων των αγαθών (MG 55, 379). Ο επιεικής είναι ευχάριστος και σε όλους χρήσιμος (MG 55, 425. 62,688). “Είναι αρετή το να συμπεριφέρεται κανείς προς το θρασύ με επιείκεια” (MG 54,400). Έχει αξία, όταν τη δείχνουμε και προς τους κατώτερους μας (MG 54,459).

Η επιείκεια “υπερβαίνει την ανθρώπινη φύση” (MG 54,689), της οποίας χαρακτηριστικά είναι η φιλαυτία και  ο εγωκεντρισμός. Είναι αρετή ιδιαίτερης σπουδαιότητας, γιατί “αποδεικνύει ότι είμαστε άνθρωποι, μας ξεχωρίζει από τα θηρία και μας δίνει τη δυνατότητα να συναγωνιζομαστε τους αγγέλους” (MG 59,335-336).

Επιείκεια είναι το να υπομένουμε, ενώ αδικούμαστε και διωκόμαστε. “Η επιείκεια είναι απόδειξη μεγάλης δυνάμεως... Ή νομίζεις ότι είναι μικρό πράγμα το να υποφέρεις από την κακή συμπεριφορά των άλλων και εν τούτοις να μην εξαγριώνεσαι;” (MG60, 336).

Εφαρμόζοντάς την, γινόμαστε παιδιά και μιμητές του Θεού (MG 60, 594), “διότι αυτό σημαίνει να είσαι μαθητής του Χριστού, το να είσαι πράος και επιεικής” (MG 59, 332).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 3: Η ΑΥΣΤΗΡΟΤΗΤΑ

    Οι απόψεις του αγίου Ιω. Χρυσοστόμου για το δύσκολο πρόβλημα της αυστηρότητας, καταστάλαγμα της μακράς εμπειρίας ενός σοφού κληρικού που συναναστρεφόταν ανθρώπους όλων των τάξεων, παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. 

 

Α΄) ΠΟΤΕ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΓΚΑΙΑ

 - Όταν η αρρώστια έχει ανάγκη χειρουργικής επεμβάσεως, δεν επιτρέπεται να τη θεραπεύει ο γιατρός με πλύση, γιατί έτσι η αρρώστια θα μείνει αθεράπευτη. Τα βαριά παραπτώματα των παιδιών δεν θεραπεύονται με τη μεγάλη επιείκεια. Για να σωθούν, χρειάζεται αυστηρή τακτική. Για αυτό το λόγο τιμωρήθηκε ο ιερέας των Εβραίων Ηλεί, επειδή εδίσταζε να κάνει αυστηρές παρατηρήσεις στα ασεβή και διεφθαρμένα παιδιά του (MG 54, 519- 520. 60,73. 55,72).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 2: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ

 

Ο άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος απευθύνει το δύσκολο ερώτημα  “Τί ποτέ εστίν άνθρωπος;”  (Τί τέλος πάντων είναι ο άνθρωπος;) (MG 60, 238. 55, 116, 458- 459).  Το ίδιο ερώτημα είχαν απευθύνει και αρχαίοι φιλόσοφοι, όπως ο Πλάτων και ο Επίκτητος, και νωρίτερα οι θεόπνευστη συγγραφείς της Π. Δ., και ο καθένας έδωσε τη δική του απάντηση. 

Ο Πλάτων στο έργο του “Θεαίτητος” (174b4) απευθύνει το ερώτημα: “τί δε ποτ’ εστίν άνθρωπος;”, στον οποίον δίνει τις εξής απαντήσεις:

- Ο  άνθρωπος είναι “το Θεοσεβεστατο από όλα τα ζώα” (Νόμοι Χ902b6. Τίμαιος 41e6).

- “Επειδή ο άνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας, λόγω ακριβώς αυτής της συγγενείας του με το Θεό, είναι ο μόνος από τα έμψυχα όντα που λάτρεψε θεούς και κατασκεύασε βωμούς και αγάλματα θεών” (Πλάτωνος, Πρωταγόρας  322α).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 1: Η ΑΓΑΠΗ

Η αγάπη, η γνήσια και ανιδιοτελής αγάπη, είναι το Α και το Ω της Παιδαγωγικής. Είναι το κέντρο, η αρχή και το τέλος της αγωγής. Ο υπέρτατος σκοπός της αγωγής δεν μπορεί να είναι άλλος, παρά να μάθει το παιδί να αγαπάει. Να αγαπάει το Θεό και τους ανθρώπους. Να μάθει ότι “η μεγαλύτερη χαρά είναι να σηκώνει το φορτίο των άλλων”. Η αγάπη είναι η ουσία της θρησκείας και της ζωής.  Όπως έλεγε ο Πεσταλότσι: “Η αγάπη είναι η αιώνια εκπόρευση της Θεότητας μέσα μας”.  Είναι η μεγάλη αθόρυβη επανάσταση που έφερε ο Χριστός στον κόσμο. Η λύτρωση του κόσμου άρχισε από τότε που ο άνθρωπος αποκάλυψε στον άνθρωπο την καινούργια εντολή της αγάπης. Είναι η μόνη δύναμη που μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά και το ήθος του ανθρώπου.  Η γλώσσα της αγάπης είναι σε όλους προσφιλής, ιδιαίτερα συγκινεί τις νεανικές ψυχές.

Κάθε διαταραχή και κάθε αντίδραση του νέου ανθρώπου στο περιβάλλον του συνήθως έχει τη ρίζα της στην απόρριψη της αγάπης του από τους μεγάλους.  Όπου λείπει η αγάπη, επικρατεί η κόλαση.

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 7: Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

 

Α) Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

Είναι πρωταρχικό να ορίσουμε το σκοπό της διδασκαλίας και έπειτα να σκεφτούμε με τη μέθοδο (MG 57,273).

«Οι δάσκαλοι με όσα πράττουν και με όσα λένε να οδηγούν τους μαθητές στον ευτυχισμένο βίο που όρισε ο Χριστός» (MG 48,671 – ΕΠΕ 28,234).

 

Β΄) ΑΞΙΑ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

Η διδασκαλία, έχοντας ως όργανο το λόγο, έχει πολύ μεγάλη δύναμη και μάλιστα και θεραπευτική δύναμη, αφού μπορεί να απαλλάξει, εκείνους που την παρακολουθούν από την άγνοια, από αδυναμίες και ελαττώματα. Η καλή διδασκαλία «τρέφει καλύτερα από το ψωμί, θεραπεύει περισσότερο από το φάρμακο, καίει πιο δυνατά και από τη φωτιά, …κόβει πιο εύκολα από το νυστέρι τα σάπια μέλη, χωρίς να προκαλεί σωματικό πόνο» (MG 52,480-481).

«Με το λόγο και τη διδασκαλία σηκώνουμε την ψυχή που έχει πέσει και την καταπραΰνουμε, όταν φλέγεται. Κόβουμε τα περιττά και να πληρώνουμε τις ελλείψεις και ενεργούμε όλα τα άλλα όσα συντελούν στην υγεία της» (MG 48,665.57,293).

«Ο αργυροκόπος, όπως θα κατασκευάσει και θα τοποθετήσει ένα σκεύος, έτσι θα το βρει… την άλλη μέρα». Οι δάσκαλοι όμως «δεν κατεργάζονται άψυχα σκεύη, αλλά λογικές ψυχές». Διαπλάσσουν με πολύ κόπο και διορθώνουν και κάνουν θερμότερους τους διδασκόμενους, αρκεί να ανταποκρίνονται και εκείνοι (MG 49,142).

Η καλή διδασκαλία χορταίνει την πνευματική πείνα δασκάλου και μαθητή (MG 50.713) και εφοδιάζει και τους δύο με τις καλύτερες ωφελιμότερες γνώσεις» (MG 50,719).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 13: Η ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

Α΄) ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα προβλήματα που παρουσιάζει η παιδική ηλικία, δεν είναι ούτε λίγα ούτε εύκολα. Είναι «το πρώτο πέλαγος που συναντούμε στη ζωή μας και στο οποίο επικρατεί μεγάλη ταραχή, γιατί τα παιδιά είναι επιπόλαια, αλλάζουν εύκολα συμπεριφορά και δεν παρουσιάζουν σταθερότητα». Έχουμε λοιπόν και εδώ ανάγκη από την «κυβερνητική τέχνη», για να αντιμετωπίσουμε τα δύσκολα προβλήματα αυτής της ηλικίας, όπως αντιμετωπίζουμε την τρικυμία στη θάλασσα (MG 58,737).

Από τα χαρακτηριστικά, που καταχωρούνται στη συνέχεια, άλλα (τα πρώτα) αναφέρονται στην ψυχολογία της βρεφικής, της νηπιακής και της πρώτης παιδικής ηλικίας και άλλα στην ψυχολογία των μεγαλύτερων παιδιών. Ο Χρυσόστομος δεν κάνει διάκριση των διαφόρων σταδίων της παιδικής ηλικίας, αλλά μιλάει γενικά για την παιδική ηλικία και γι’ αυτό οι γνώμες του μερικές φορές φαίνονται αντικρουόμενες, αλλά δεν είναι. Απλούστατα μιλάει για διαφορετικά στάδια της παιδικής ηλικίας. Όταν αναφέρει π.χ. ότι το παιδί είναι απαλλαγμένο από την υπερηφάνεια, τη ματαιοδοξία, τη μνησικακία και το φθόνο και από την εριστικότητα, κάνει λόγο για τα νήπια και τα πολύ μικρά παιδιά. Αντίθετα, τα μεγαλύτερα παιδιά είναι και ζηλότυπα και φθονερά και υπερήφανα και επιθετικά.

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 12: ΚΑΤΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ

Α΄) ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΑΤΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ

Ο Χρυσόστομος πιστεύει ότι: «το κακό δεν είναι αποτέλεσμα φυσικής ανάγκης και συγγένειας, αλλά διαθέσεως και προσωπικής στάσεως». Απόδειξη είναι το γεγονός ότι υπάρχουν ενάρετοι γονείς που έχουν κακά παιδιά και καλά παιδιά που έχουν κακούς γονείς (MG 56,282,283,285).

«Κανείς ποτέ δεν γίνεται αναγκαστικά κακός… Τα κακά είναι αποτέλεσμα επιπολαιότητας, οκνηρίας και κακών συναναστροφών» (MG 58,577).

Αν αμαρτάναμε κάτω από πίεση, δε θα μπορούσαν να δικαιολογηθούν οι τιμωρίες που επιβάλλει ο Θεός (MG 60,509). Ή τυχόν παραδοχή της υπάρξεως φυσικού καταναγκασμού θα είχε ως αποτέλεσμα να μη μένει κανείς πλέον σταθερός στην αρετή και κανείς να μην αποφεύγει την κακία (MG 56,155).

Β΄) Ο ΚΑΤΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΚΑΜΙΑ
ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΑΞΙΑ

Αν το παιδί δε θελήσει μόνο του να διορθωθεί, οποιαδήποτε από μέρους μας άσκηση βίας θα πέσει στο κενό. Κάθε πράξη που είναι αποτέλεσμα βίας, δεν έχει καμία αξία (MG 49,301).

«Αυτό είναι προκοπή το να μην ενεργεί κάνεις, γιατί του δίνουν εντολές και τον διατάζουν, αλλά γιατί το θέλει ο ίδιος» (MG 62,423).

Ο νεαρός που είναι φρόνιμος και υποχωρητικός, γιατί φοβάται τον παιδαγωγό του, δεν είναι καθόλου άξιος θαυμασμού. Αν αργότερα απαλλαγεί από την καταπιεστική επίβλεψη του παιδαγωγού του και εξακολουθήσει να παραμένει σεμνός, τότε μόνον θα είναι άξιος εκτιμήσεως (MG 63,768,49,172).

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄ Κεφάλαιο 9: Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΓΩΓΗ

Γονείς και εκπαιδευτικοί βρίσκονται συχνά μπροστά στο αγωνιώδες δίλημμα: να δώσουμε ελευθερία στα παιδιά ή όχι; Κι αν δώσουμε σε ποια ηλικία και μέχρι ποίου σημείου; Δεν κάνω βέβαια εδώ λόγο για τις διαλυμένες οικογένειες, τα παιδιά των οποίων παίρνουν από νωρίς «με το σπαθί τους» απόλυτες ελευθερίες, βαδίζοντας συνήθως ολοταχώς προς την καταστροφή, τη δική τους και του κοινωνικού περιβάλλοντος.

Παλαιότεροι και νεότεροι παιδαγωγοί έχουν δώσει βέβαια τις απαντήσεις τους στο ανωτέρω ερώτημα. Αλλ’ οι απαντήσεις αυτές, σύμφωνες σχεδόν πάντοτε με την κοσμοθεωρία και τη βιοθεωρία του κάθε συγγραφέα, δεν συμφωνούν μεταξύ τους και συχνά βρίσκονται αντιμέτωπες. Άλλοι είναι άκρως συντηρητικοί και αυστηροί και υποστηρίζουν ότι είναι αναγκαία η δυναμική επέμβαση στη ζωή του παιδιού, και άλλοι είναι άκρως φιλελεύθεροι και πιστεύουν ότι το παιδί πρέπει να αφήνετε από νωρίς απολύτως ελεύθερο, για να αναπτύξει την πρωτοβουλία του και τις δεξιότητές του. Δε λείπουν βέβαια και εκείνοι που συνιστούν τη μέση οδό, το μέτρο. Σκοπός αυτής της μελέτης δεν είναι να αναπτύξω τις ανωτέρω θεωρίες, αλλά να πληροφορήσω τους αναγνώστες τι είπε ο μεγάλος παιδαγωγός της Εκκλησίας, ο Χρυσόστομος γενικά με την Ελευθερία και ειδικά για τη θέση στην αγωγή.

Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄Κεφάλαιο 11: ΕΦΗΒΕΙΑ – ΝΕΟΤΗΤΑ

Α΄) Η ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΓΝΩΡΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ

Ο Χρυσόστομος πιστεύει, ότι είναι απολύτως αναγκαία η γνώση της φύσεώς μας (MG 60,238). Πολύ περισσότερο είναι αναγκαία η γνώση της φύσεως, της ψυχολογίας και της νοοτροπίας της εφηβικής και της νεανικής ηλικίας, μιας ηλικίας δύσκολης, φοβερής και πολλές φορές ακατανόητης (MG 49,21). Ο άγιος Ιεράρχης, για να καταδείξει ακριβώς αυτή την αλήθεια παραθέτει το χωρίο κδ΄34 και εξής των Παροιμιών του Σολομώντος: «Τρία πράγματα είναι ακατανόητα σε μένα. Το δε τέταρτο ακόμη περισσότερο μου μένει ακατάληπτο και ακατανόητο. Τα ίχνη του αετού που πετάει στον αέρα, ο δρόμος του φιδιού που σέρνεται στις πέτρες, τα ίχνη του πλοίου που ταξιδεύει στη θάλασσα και οι σκέψεις, οι ενέργειες και οι παρεκτροπές του νέου ανθρώπου» (MG 56,373).

Αν αγνοήσουμε τη φύση μας και ιδιαίτερα τη φύση του νέου ανθρώπου, θα μοιάσουμε με τον ανίδεο και ανόητο εκείνο άνθρωπο, που βρήκε πολύτιμο μαργαριτάρι και το πέταξε, γιατί δεν γνώριζε την αξία του (MG 60,238).

Δεν υπάρχει άλλη τέχνη και επιστήμη ανώτερη από την διαπαιδαγώγηση της ψυχής και τη διάπλαση της διάνοιας των νέων ανθρώπων. Γι’ αυτό όσοι ασχολούνται με την αγωγή των εφήβων και των νέων πρέπει να είναι προσεκτικότεροι από το ζωγράφο και το γλύπτη. «Της τέχνης ταύτης ούκ έστιν άλλη μείζων. Τι γαρ ίσον του ρυθμίσαι ψυχήν και διαπλάσαι νέου διάνοιαν; Και γαρ παντός ζωγράφου και ανδριαντοποιού τον ταύτην έχοντα την επιστήμην ακριβεστέρον διακείσθαι χρή» (MG 58,584).

Ο Διάλογος, Παιδαγωγική Ανθρωπολογία Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, τόμος Α΄Κεφ. 6- Εισαγωγικά κεφάλαια,

Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Α΄) ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

 

Ο διάλογος είναι το καλύτερο μέσον για να επιτευχθεί ο σκοπός της αγωγής, η συνάντηση δηλαδή δύο ψυχών, δύο καρδιών. Ο λόγος εναλλασσόμενος ανάμεσα σε δύο ανθρώπους βοηθεί, ώστε να κατανοήσει και να πλησιάσει ο ένας τον άλλον. Κατά τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο, «ότι είναι για το σώμα οι εναγκαλισμοί, είναι για την ψυχή η επικοινωνία με λόγια» (MG 61.491)

Ο διάλογος είναι δείγμα αγάπης. αλλά και αυξάνει την αγάπη (ό.π.). Είναι αυτονόητη η α ν α γ κ α ι ό τ η τ α  του διαλόγου, εφόσον είναι το καλύτερο μέσον, για να πείσουμε τα παιδιά (MG 51,330), το καλύτερο όργανο για τη μετάδοση γνώσεων, βιωμάτων και εμπειριών. Αλλ’ ο διάλογος έχει και θ ε ρ α π ε υ τ ι κ ή  δ ύ ν α μ η.  Όσοι διαλέγονται με ενάρετους και ευσεβείς ανθρώπους, και ιδιαίτερα με φωτισμένους πνευματικούς («γέροντες»), «απολαμβάνουν τη δική τους πνευματική ευωδία και την άριστη συμπεριφορά» και «καρπώνονται μεγάλη ωφέλεια» (MG 53,49-50,280)

Τα εμπόδια στη διεξαγωγή ενός αποτελεσματικού διαλόγου είναι:

-Η εξουσιαστικότητα και το προστατευτικό ύφος (MG 60,236. 61,199. 62,673), που αποξενώνουν τον συνομιλητή μας.

-Η υπερηφάνεια, η οποία απωθεί το παιδί και ιδιαίτερα τον έφηβο. «Ο Θεός είναι ταπεινός και ο άνθρωπος υπερήφανος… Ο Πλάστης μιλάει ταπεινά και η λάσπη (ο αμαρτωλός και αδύνατος άνθρωπος) συζητάει σαν βασιλιάς» (MG 50,722)

-Οι θόρυβοι και οι θορυβώδεις τόποι, γιατί διακόπτουν και τη συζήτηση και την ησυχία, στοιχεία απαραίτητα, για να επέλθει η επιδιωκόμενη συνεννόηση (MG 57,223. 54,670. 59,447)

-Η άσκηση, διαμέσου του διαλόγου, βίας και καταναγκασμού (MG 59,73).

-Η ανυπομονησία (MG 49,171)

-Η επιθετικότητα και η αποθηρίωση (MG 59,156)

-Οι απειλές και οι βρισιές (MG 47,323)

-Ο θυμός (MG 58,732). «Όπως ακριβώς στη θαλασσοταραχή επικρατεί πολύς θόρυβος και ακούγονται δυνατές κραυγές, και δεν θα μπορούσε να βρει κανείς τον καιρό να φιλοσοφήσει, έτσι ακριβώς και όταν επικρατήσει ο θυμός. Αν λοιπόν πρόκειται η ψυχή να πει κάτι φιλοσοφημένο ή να διαπαιδαγωγηθεί, πρέπει προηγουμένως να βρει την ηρεμία της» (MG 60,138-139-ΕΠΕ 15,494).